PARLAMENT SEÇKİSİ: AVROPA ŞURASI ÜZVLÜYÜNƏ SON?
08.09.2024 / Bu il ikinci növbədənkənar seçki COP29 ərəfəsində vətəndaş cəmiyyətinə qarşı repressiya fonunda baş verdi
Foto president.az saytından götürülüb
Sentyabrın 1-də Azərbaycanda növbədənkənar parlament seçkiləri keçirildi. Bu, noyabrın ortalarında baş tutacaq COP29 ərəfəsində ölkədə keçirilən ikinci növbədənkənar seçki idi. Bundan əvvəl, fevralın 7-də Azərbaycanda növbədənkənar prezident seçkiləri keçirilmişdi.
2016-cı ildə Konstitusiyaya edilmiş dəyişikliklər prezidentə müxalifət və siyasi partiyalarla məsləhətləşmədən növbədənkənar seçkilər təyin etmək səlahiyyəti verir. Həmin dəyişikliklərdən sonra Azərbaycanda bütün prezident və parlament seçkiləri səlahiyyət müddəti başa çatmamış keçirilib.
Mərkəzi Seçki Komissiyasının (MSK) məlumatına görə, Milli Məclisin 125 deputatından 88-i mandatını qoruyub, daha 7 keçmiş deputat isə parlamentə qayıdıb. Hakim Yeni Azərbaycan Partiyası 68 mandat əldə edib. Bundan başqa, 10 siyasi partiya parlamentdə 13 deputatla təmsil olunub və onların yalnız biri müxalifət partiyasıdır. Digər 44 deputat müstəqil hesab edilsə də, onların hamısı hökuməti qeyd-şərtsiz dəstəkləyir.
Zəif seçki kampaniyası
Müxalifət partiyalarının seçkilərə münasibəti fərqli idi. Ən güclü müxalifət qüvvələrindən biri olan Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyası seçkiqabağı şərait, sərbəst toplaşmaq azadlığının olmaması, onlarla fəal və jurnalistin həbs edilməsi səbəbindən seçkilərdə iştirak etmədi və boykot qərarı verdi.
Lakin Müsavat və REAL da daxil olmaqla, bir sıra digər müxalifət partiyaları məhdud sayda namizədlə seçkilərə qatıldı. Müsavat 25, REAL isə 12 namizəd irəli sürdü. Nəticədə yalnız REAL bir deputat mandatı əldə edə bildi.
Yeganə etibarlı beynəlxalq müşahidə missiyası olan ATƏT-in Demokratik Təsisatlar və İnsan Hüquqları Bürosu (DTİHB) və ATƏT Parlament Assambleyasının birgə Beynəlxalq Seçki Müşahidə Missiyası seçkiləri fundamental azadlıqlara hörmətin getdikcə azaldığı şəraitdə real rəqabətdən məhrum proses kimi qiymətləndirdi. [1] Missiyanın müşahidə apardığı 92 seçki məntəqəsinin 45 faizində səslərin sayılması prosesi mənfi qiymətləndirildi.
Yerli müstəqil jurnalistlər və fəallar səsvermə zamanı çoxsaylı qanun pozuntularını üzə çıxardılar. Bunlardan biri eyni şəxslərin müxtəlif seçki məntəqələrində təkrar səs verməsi, yəni «karusel» üsulu idi. [2]
Lakin daha geniş yayılmış pozuntu seçki qutularına topa bülletenlərin atılması idi. Belə halların bir çoxu MSK-nın seçki məntəqələrində quraşdırdığı onlayn müşahidə kameraları vasitəsilə qeydə alındı. [3]
Bundan başqa, bir çox hallarda məntəqə seçki komissiyalarının üzvləri müəyyən namizədlərin xeyrinə əvvəlcədən seçki bülletenlərini hazırlayırdılar [4] və ya səsvermə başa çatdıqdan sonra komissiyalar namizədlərin nümayəndələrinə səsvermənin nəticələrinə dair protokolları təqdim etmirdilər. [5]
Ümumilikdə seçki kampaniyası olduqca zəif keçdi. Seçicilərlə görüşlər və mitinqlər demək olar ki, müşahidə olunmadı. İctimai Televiziya da siyasi partiyalar və namizədlər arasında debatlar təşkil etmədi.
Kiçik bir istisna
Yalnız ölkənin cənub-şərqində, Xəzər dənizinin sahilində yerləşən Neftçala rayonunda fərqli seçki kampaniyası müşahidə olundu.
Vətəndaş cəmiyyəti fəalı və kəndlərdən birinin bələdiyyə üzvü Vəfa Nağıyeva 70 saylı seçki dairəsindən müstəqil namizəd kimi seçkilərə qatıldı. Paytaxtdan gələn onlarla fəal da onun seçki kampaniyasına və səsvermənin müşahidəsinə dəstək verdi. [6]
Vəfa Nağıyeva kənd və qəsəbələri gəzərək seçicilərlə görüşdü və real olaraq 3122 səs topladı. Seçici fəallığının aşağı olmasına baxmayaraq, bu nəticə onun qələbəsi üçün kifayət edirdi. Lakin o, hökumətin «arzuolunan namizədlər siyahısında» olmadığından parlamentə düşə bilmədi.
Avropa İttifaqı və Almaniyanın təsiri
Görünür, Avropa İttifaqı Azərbaycanın seçki prosesinə heç bir təsir göstərə bilmir.
Azərbaycan Avropa İttifaqının əsas enerji tərəfdaşlarından biridir. 2023-cü ildə Azərbaycan Aİ ölkələrinə 20 milyard ABŞ dolları dəyərində xam neft və təbii qaz ixrac edib.
Bu münasibətlərdə Almaniya mühüm yer tutur. İki ölkə arasında ticarət dövriyyəsi 2023-cü ildə 2022-ci illə müqayisədə 45 faiz artaraq 1,8 milyard dollara çatıb. Azərbaycan Almaniyaya daha çox xam neft satıb, bu ölkədən isə daha çox nəqliyyat vasitələri, maşın və mexaniki avadanlıqlar idxal edib.
Azərbaycanda 180-dən çox Almaniya şirkəti fəaliyyət göstərir. Azərbaycan hökuməti, xüsusilə Fransa ilə münasibətlərin pisləşməsi fonunda, Almaniya ilə yaxşı əlaqələri qorumağa çalışır.
Prezident İlham Əliyev bu ilin aprelində Berlində keçirilən 15-ci Petersberq İqlim Dialoqu çərçivəsində Almaniya kansleri Olaf Şoltsla görüşdü. Görüşdə Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh danışıqları, eləcə də COP29-la bağlı məsələlər müzakirə edildi.
Bundan əlavə, İlham Əliyevin Almaniyaya səfəri ərəfəsində Qubad İbadoğlu həbsdən azad edilərək ev dustaqlığına buraxıldı.
Lakin Azərbaycan hökuməti Almaniya və Avropa İttifaqını yalnız iqtisadi tərəfdaş kimi görmək istəyir. Prezident Əliyev Azərbaycanın Avropa İttifaqına üzv olmasını istəmir.
2015-ci ildən bəri Azərbaycanla Avropa İttifaqı arasında müddəti başa çatmış tərəfdaşlıq sazişinin yenilənməsi ilə bağlı danışıqlar aparılır. Bəzi məlumatlara görə, yeni sazişin imzalanmasının gecikməsi insan hüquqları və azad ticarətlə bağlı məsələlərdə fikir ayrılıqlarından qaynaqlanır.
Avropa Şurasına üzvlüyün sonu?
Əsas problem ondan ibarətdir ki, Azərbaycan hökuməti demokratiya və insan hüquqları ilə bağlı siyasətdən qətiyyətlə imtina edib və vətəndaş cəmiyyətinin fəaliyyət məkanını daraldıb.
2013–2014-cü illərdən başlayaraq hökumət qeyri-kommersiya təşkilatlarının beynəlxalq maliyyə mənbələrinə çıxışını, birləşmək və sərbəst toplaşmaq azadlıqlarını məhdudlaşdırıb.
Son repressiya dalğasını nəzərə alan Avropa Şurası Parlament Assambleyası (AŞPA) 2024-cü il yanvarın 25-də Azərbaycanın parlament nümayəndə heyətinin səlahiyyətlərini təsdiqləməyib. [7]
Almaniyalı deputat Frank Şvabenin təşəbbüsü ilə qəbul edilmiş AŞPA qətnaməsinin [8] əsaslarından biri də Azərbaycan hökumətinin üzərinə götürdüyü öhdəliklərə baxmayaraq, Assambleyanı 2024-cü il fevralın 7-də keçiriləcək prezident seçkilərini müşahidə etməyə dəvət etməməsi idi.
Lakin Azərbaycan hökuməti AŞPA-nı parlament seçkilərini müşahidə etməyə də dəvət etmədi. Üstəlik, Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyi sözügedən qətnamənin lehinə səs verən AŞPA üzvlərinin ölkə üçün «persona non grata» — arzuolunmaz şəxs elan edildiyini bildirdi. [9]
Belə şəraitdə AŞPA-nın gələn ilin yanvarında Azərbaycanın parlament nümayəndə heyətinin səlahiyyətlərini yenidən təsdiqləməyəcəyi ehtimalı yüksəkdir.
Bundan sonra Azərbaycanın Avropa Şurasından çıxması məsələsi gündəmə gələ bilər. Bu isə ölkənin Avropaya inteqrasiya siyasətinin sonu demək ola bilər.
Davamlı repressiyalar
Son bir il ərzində vətəndaş cəmiyyətinin çoxsaylı nümayəndələri, jurnalistlər və fəallar siyasi motivli ittihamlarla həbs ediliblər.
Tanınmış alim və professor Qubad İbadoğlu doqquz aylıq həbsdən sonra apreldə ev dustaqlığına buraxılsa da, hələ də ölkəni tərk edə bilmir.
Digər vətəndaş cəmiyyəti nümayəndəsi, seçki eksperti və Avropa Şurasının Vatslav Havel İnsan Hüquqları Mükafatının laureatı Anar Məmmədli də həmin ay həbs edilib.
Bundan əvvəl, 2023-cü ilin noyabrından 2024-cü ilin iyununa qədər müstəqil media qurumları olan Abzas Media, Kanal 13 və Toplum TV repressiyalara məruz qalıb, onların rəhbər şəxsləri və jurnalistləri həbs ediliblər.
Seçkilərin nəticələri göstərir ki, ölkədə siyasi mühit dəyişməyəcək və sərt, repressiv xarakterini qoruyub saxlayacaq.
Qeyd: Bu məqalə Fridrix Naumann Fondunun saytında da dərc edilib.
İstinadlar
[1] ATƏT/DTİHB və ATƏT Parlament Assambleyasının Beynəlxalq Seçki Müşahidə Missiyasının hesabatı:
https://www.osce.org/files/f/documents/f/4/575497.pdf
[2] Təkrar səsvermə («karusel») hallarına dair videomateriallar:
https://youtu.be/zhzyC4Gp7xc?si=OGiq8l-XI-N06I9t
https://youtu.be/Sq8BQ2pEht0?si=ZBauWJ5H9iThehuF
[3] Seçki qutularına topa bülletenlərin atılması ilə bağlı videomaterial:
https://youtu.be/BMOL1t1uTxo?si=FRLViDdHIxL2eCKj
[4] Seçki bülletenlərinin əvvəlcədən hazırlanması ilə bağlı videomaterial:
https://www.youtube.com/live/FBmHeIE5V1s?si=CA7zxlS8phMhKtew
[5] Seçki protokollarının təqdim edilməməsi ilə bağlı videomaterial:
https://youtu.be/gxPuYza1VDw?si=j0cTmX2jlXslZJiZ
[6] Vəfa Nağıyevanın seçki kampaniyası ilə bağlı videomaterial:
https://youtu.be/SfuufyX0nYc?si=J4mZ0JO2ZAwYjbYg
[7] Avropa Şurasının Azərbaycan nümayəndə heyətinin səlahiyyətlərinin təsdiqlənməməsi barədə məlumatı:
https://www.coe.int/en/web/portal/-/pace-resolves-not-to-ratify-the-credentials-of-azerbaijan-s-parliamentary-delegation-citing-a-failure-to-fulfil-major-commitments-
[8] AŞPA-nın qəbul etdiyi qətnamə:
https://pace.coe.int/en/files/33333/html
[9] AŞPA ilə Azərbaycan arasında «persona non grata» qarşıdurması:
https://turan.az/en/difficult-question/the-persona-non-grata-war-between-pace-and-azerbaijan