TRAMP VİTSE-PREZİDENT VENSİ NİYƏ MƏHZ İNDİ CƏNUBİ QAFQAZA GÖNDƏRİR
07.02.2026 / Welt nəşri Vensin səfəri və Azərbaycandakı repressiyalarla bağlı Əli Kərimlinin qızı Sezən Kərimli ilə geniş müsahibə dərc edib
Mənbə: Mark Şifelbeyn/AP
ABŞ vitse-prezidenti Vensin Azərbaycan və Ermənistana səfəri zamanı strateji maraqların insan hüquqlarının acınacaqlı vəziyyətini kölgədə qoyacağı ehtimal olunur. Həbsdə olan müxalif siyasətçinin qızının fikrincə, bu, xüsusilə də Rusiyanın regiondakı təsiri baxımından ciddi risklər yaradır.
Tramp administrasiyasının hazırkı əsas xarici siyasət mövzuları İran, Venesuela və Kuba, eləcə də Rusiyanın Ukraynaya qarşı apardığı müharibədir. Buna baxmayaraq, vitse-prezident C.D.Vens Cənubi Qafqaza – Azərbaycan və Ermənistana səfər edir. Vaxtilə düşmən olan bu iki qonşu ölkə 2025-ci ildə Donald Trampın vasitəçiliyi ilə əldə edilmiş sülh razılaşmasına razılıq vermişdi. Söhbət Rusiya və İran arasında yerləşən, neftlə zəngin bir regiondan gedir. Avropa İttifaqı ilə enerji tərəfdaşlığı olan Azərbaycanda Chevron və ExxonMobil də daxil olmaqla 200-dən çox ABŞ şirkəti fəaliyyət göstərir.
Vensin gündəmində demokratiya və insan hüquqları məsələlərinin ön planda olmayacağı ehtimal olunur. Avtoritar üsulla idarə olunan Azərbaycanda bu sahədə vəziyyət olduqca ağırdır. Noyabrın əvvəlində WELT Xalq Cəbhəsi Partiyasının sədri Əli Kərimlini müsahibə etmişdi, bir neçə həftə sonra isə müxalif siyasətçi Bakıda həbs olundu. 60 yaşlı siyasətçi hazırda istintaq təcridxanasındadır. Ona Prezident İlham Əliyev rejiminə qarşı “dövlət çevrilişi cəhdi”ndə iştirak ittihamı irəli sürülüb. WELT onun qızı Sezən Kərimli ilə eksklüziv müsahibə aparıb.
WELT: ABŞ vitse-prezidenti C.D. Vens bu günlərdə rəsmi açıqlamalara görə “strateji tərəfdaşlıqları gücləndirmək” məqsədilə Ermənistan və Azərbaycanı ziyarət edəcək. Atanız bu səfəri necə qiymətləndirir?
Sezən Kərimli: Səfərin əsas məqsədi ötən il başlayan Ermənistan-Azərbaycan sülh prosesinin təşviqi və yekunlaşdırılmasıdır. Bununla yanaşı, ümid edirik ki, səfər zamanı Azərbaycandakı repressiyalar da gündəmə gətiriləcək. Hazırda ölkədə 340-a yaxın siyasi məhbus var, onların arasında 24 jurnalist və media nümayəndəsi də mövcuddur. Bundan əlavə, Trampın Beynəlxalq Sülh və Rifah Marşrutu (TRIPP) adlanan dəhlizin – Azərbaycanın Naxçıvan eksklavını ölkənin əsas hissəsi ilə birləşdirməyi hədəfləyən layihənin – səfərdə mühüm rol oynayacağını gözləyirik. Bu, Rusiya və İranın müqaviməti fonunda region ölkələrinin suveren qərarlar qəbul edib-edə bilməyəcəyinin sınağıdır.
WELT: Beynəlxalq insan hüquqları təşkilatları atanızın və digər müxalifətçilərin həbslərini Azərbaycanda avtoritar idarəetmənin daha da möhkəmlənməsinin göstəricisi kimi qiymətləndirir.
Kərimli: Amnesty International və digər təşkilatların qiymətləndirməsi tamamilə doğrudur. Atamın həbsi tək bir hadisə deyil. O, uzun illərdir dinc yolla demokratik islahatlar və hüququn aliliyi uğrunda mübarizə aparan ən tanınmış Qərbyönlü müxalifət liderlərindən biridir. Onunla yanaşı digər müxalifət nümayəndələri, jurnalistlər və vətəndaş cəmiyyəti fəalları da həbslər və təzyiqlərlə üzləşir. Hazırda müşahidə etdiyimiz proses siyasi plüralizmin tamamilə sıradan çıxarılmasına yönəlmiş eskalasiyadır. Hakimiyyət qlobal qeyri-sabitliyin buna “səssizcə” imkan yaratdığını düşünür.
WELT: Vensin səfəri ABŞ-ın Azərbaycanda demokratiyanı dəstəkləmək niyyətindən irəli gəlir, yoxsa Prezident Əliyev rejiminin legitimləşdirilməsinə xidmət edir?
Kərimli: Hakimiyyət səfəri beynəlxalq tanınma kimi təqdim etməyə çalışacaq – bu, tanış taktikadır. Amma ABŞ-ın strateji məqsədi bu deyil. Vaşinqtonun maraqları regional sabitlik, davamlı sülh və Rusiyanın Cənubi Qafqazdakı təsirinin azaldılmasıdır. Bu məqsədlərə isə yalnız azad media, güclü vətəndaş cəmiyyəti və etibarlı seçki sistemi olan mühitdə davamlı şəkildə nail olmaq mümkündür.
WELT: Prezident Tramp iddia edir ki, Ermənistan və Azərbaycan arasında sülhü yalnız o təmin edib. Bu doğrudurmu?
Kərimli: Sülh prosesi tək bir hökumətlə başlayıb və ya bitməyib. 2023-cü ildə aktiv döyüşlər dayandırıldıqdan sonra danışıqlar davam edib. Bununla belə, Tramp administrasiyasının prosesə yeni dinamika və təcili xarakter verdiyini etiraf etmək ədalətlidir.
WELT: Azərbaycan Ukraynanın Rusiyanın işğalına qarşı müdafiəsini dəstəkləyir. Vens bu mövqeyi dəyişmək üçün Prezident Əliyevə təzyiq göstərə bilərmi?
Kərimli: Burada əsas məsələ təzyiq deyil. Rusiyanın Ukraynada qələbəsi Azərbaycan və bütün region üçün strateji təhlükə olardı. Rusiya dövlət mediası artıq postsovet müstəqilliyinin legitimliyini sual altına almağa başlayıb. ABŞ bu dinamikanı anlayır. Rusiyanın kursu ilə bağlı ortaq narahatlıq region ölkələrini bir-biri ilə münaqişələri həll etməyə sövq edən amillərdən biridir.
WELT: Əliyev və Putin Ukrayna məsələsində fikir ayrılığı yaşasalar da, son görüşləri yaxınlaşma təsiri bağışladı. Azərbaycan Kremlin vasitəçisi ola bilərmi?
Kərimli: Rusiya ilə son razılaşmalar daha çox taktiki xarakter daşıyır – 25 dekabr 2024-cü il təyyarə insidentindən sonra münasibətləri sabitləşdirmək cəhdi kimi. Amma daha dərin bir kontekst var: Rusiyanın Ukraynaya hücumundan cəmi iki gün əvvəl Bakı və Moskva 43 maddəlik hərbi-siyasi saziş imzalayıb və bu sənəd hələ də qüvvədədir. Bu, Azərbaycanın suverenliyi üzərində böyük kölgə salır. Oktyabr ayında isə Azərbaycan və Rusiya rəsmiləri açıq şəkildə “Qərb təsiri” və “sistemdənkənar müxalifət”lə mübarizə aparacaqlarını bəyan ediblər.
WELT: Bununla nə nəzərdə tutulur?
Kərimli: Bu, birbaşa atama və Xalq Cəbhəsi Partiyasına aiddir – Aİ və ABŞ-la inteqrasiyanı, demokratik islahatları müdafiə edən Qərbyönlü siyasi qüvvəyə. Moskva ilə yaxınlaşma simvolik deyil, ölkədaxili repressiyalara birbaşa təsir göstərir.
WELT: Ermənistanın rolu nədir və Vens İrəvanda nəyə nail olmaq istəyir?
Kərimli: Ermənistan Qərbə yönəlir, lakin bunu həssas vəziyyətdə edir. Rusiyadan uzunmüddətli asılılıq ciddi institusional və təhlükəsizlik qorxuları yaradıb. Bu orbitdən çıxmaq real risklərlə bağlıdır. Vensin səfəri Ermənistanın Rusiyanın təsirini azaltmasına kömək edə və region üçün nümunə ola bilər.
WELT: Deməli, səfərin əsas məqsədi Rusiyanın təsirini zəiflətməkdir?
Kərimli: Bəli. Bu məqsəd həm legitimdir, həm də zəruridir. Rusiyanın təsirinin azaldılması eskalasiya demək deyil – bu, suveren qərarverməni mümkün etməkdir.
WELT: Atanız Prezident Əliyevə qarşı çevriliş planlaşdırmaq ittihamı ilə həbs olunub. Əsl səbəblər nədir?
Kərimli: Avtoritar rejimlərdə çevriliş ittihamı tanış refleksdir. Bu dəfə bir neçə amil üst-üstə düşdü: Trampın Əliyevi Vaşinqtonda isti qarşılaması daxildə beynəlxalq səssizlik siqnalı kimi qəbul edildi. Neft gəlirləri azalır, vergilər artır, narazılıq dərinləşir. Rejimlər belə hallarda mütəşəkkil müxalifəti qabaqlayıcı şəkildə sıradan çıxarmağa meylli olur. Atam isə heç vaxt “dekorativ müxalifət” rolunu qəbul etməyib və beynəlxalq mediaya danışmaqdan çəkinməyib. Sükut üzərində qurulan sistemdə görünürlük təhlükəyə çevrilir.
WELT: Atanızın saxlanma şəraiti necədir və məhkəmədən nə gözləyirsiniz?
Kərimli: O, iki aydır Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin istintaq təcridxanasında saxlanılır. Xarici dünya ilə əlaqəsi ciddi şəkildə məhdudlaşdırılıb, hətta kitablar da verilmir. Məhkəmələrin müstəqilliyinə isə artıq inanmırıq – ədalətli məhkəmə gözlənilmir.
WELT: Vensin nümayəndə heyəti ilə əlaqə qurmağa cəhd etmisinizmi?
Kərimli: Xeyr. Amma ümid edirəm ki, bu səfər Azərbaycandakı 340 siyasi məhbusun taleyinə təsir göstərəcək. Onların, o cümlədən atamın azadlığı ikinci dərəcəli məsələ kimi qəbul edilməməlidir. Burada söhbət Azərbaycanın etibarlı tərəfdaş olub-olmamasından gedir.
Alfred Hackensberger – müharibə və böhran bölgələri üzrə müxbir